ေစာသႏၱာေအး ေရးသားသည္။
ျမန္မာႏိုင္ငံတြင္ COVID-19 ဗိုင္းရပ္စ္ကူးစက္မႈ ျမင့္တက္လာမႈႏွင့္အတူ ေသဆံုးမႈမ်ားလည္း ရွိလာခ်ိန္၌ လူ႔အခြင့္အေရးအုပ္စုမ်ားႏွင့္ ကူညီေထာက္ပံ့ေရး ဝန္ထမ္းမ်ားသည္ ႏိုင္ငံတြင္း ႀကံဳလာရဖြယ္ရွိသည့္ လူထုက်န္းမာေရး အကူအညီေပးေရး လုပ္ငန္းမ်ားကို အစိုးရ၏ ကိုင္တြယ္ႏိုင္စြမ္းအေပၚ စိုးရိမ္ပူပန္မႈမ်ားအား ထုတ္ေဖာ္ေျပာၾကားလ်က္ရွိသည္။
ဗိုင္းရပ္စ္ကူးစက္ခံရမည့္ အလားအလာ အမ်ားဆံုး ရွိသူမ်ားတြင္ ရခိုင္၊ ခ်င္း၊ ရွမ္း၊ ကခ်င္ႏွင့္ ကရင္ျပည္နယ္မ်ားရွိ ပဋိပကၡမ်ားေၾကာင့္ ထြက္ေျပးေနၾကရသည့္ ျပည္သူ ၃ သိန္းခြဲခန္႔ ပါဝင္သည္။
ႏွစ္ေပါင္းရွည္ၾကာစြာ ျဖစ္ပြားလာခဲ့ေသာ ပဋိပကၡမ်ားႏွင့္အတူ အစိုးရႏွင့္ တပ္မေတာ္၏ မူဝါဒမ်ားၾကားတြင္ ဒုကၡသည္မ်ားသည္ လူထုက်န္းမာေရးအကူအညီ မရရွိဘဲ ျဖစ္ေနရသည္ဟု လူ႔အခြင့္အေရး ေစာင့္ၾကည့္အဖြဲ႔ (Human Rights Watch) ၏ အာရွဒါရိုက္တာ ဘရက္အက္ဒမ္က ေျပာၾကားသည္။
“အာဏာပိုင္ေတြအေနနဲ႔ ဒီဒုကၡသည္ေတြ သတင္းအခ်က္အလက္ အခ်ိန္မီသိႏိုင္ေအာင္၊ ေရာဂါရွာေဖြစစ္ေဆးေရးနဲ႔ သီးသန္႔ခြဲထားေရးေတြ အပါအဝင္ က်န္းမာေရးအကူအညီေတြနဲ႔ ကယ္ဆယ္ေရးအေထာက္အပံ့ေတြ ရရွိေအာင္ စီစဥ္ေပးဖို႔ လိုအပ္ပါတယ္” ဟု သူကဆိုသည္။
စစ္ေဘးေရွာင္ ၁ သိန္းခြဲခန္႔ ရွိေနၿပီျဖစ္သည့္ ရခိုင္ေဒသတြင္ အင္တာနက္ပိတ္ဆို႔ ခံထားရမႈသည္လည္း COVID-19 ကူးစက္မႈ တံု႔ျပန္ေရးကို ပိုမိုအခက္အခဲျဖစ္ေစသည့္ အေနအထားတြင္ ရွိေနသည္။
ရခိုင္ေဒသရွိ ခ်ိန္ကိုက္မိုင္းတစ္လံုး
ရခိုင္ျပည္နယ္တြင္ အေျခအေနမွာ လြန္စြာဆိုးဝါးေနသည္ဟု ႏိုင္ငံတကာလြတ္ၿငိမ္းခ်မ္းသာ အဖြဲ႔၏ ျမန္မာႏိုင္ငံဆိုင္ရာ သုေတသီ ေလာ္ရာဟိတ္က ဆိုသည္။
“ရခိုင္မွာက ေဒသတြင္းပဋိပကၡေတြေၾကာင့္ ေရွာင္ေနရတဲ့ ဒုကၡသည္ သိန္းခ်ီရွိတယ္။ မြတ္ဆလင္ေတြလည္း လြတ္လပ္စြာသြားလာခြင့္မရွိဘဲ သူတို႔ရဲ႕ေက်းရြာေတြ၊ စခန္းေတြမွာ ထိန္းသိမ္းခံထားရတယ္။” ဟု ေလာရာဟိတ္က ဆိုသည္။
“ဒီလိုလူအုပ္စုေတြၾကားမွာ ကိုရိုနာဗိုင္းရပ္စ္ ျပန္႔ပြားႏႈန္းက အဆမတန္ျမင့္တယ္။ ဒီအေနအထားက ခ်ိန္ကိုက္ဗံုးတစ္လံုးလိုပဲ။” ဟု သူက ေျပာၾကားသည္။
ျမန္မာအစိုးရသည္ ရခိုင္ေဒသရွိ ၿမိဳ႕နယ္ ၉ ၿမိဳ႕နယ္တြင္လည္း အင္တာနက္အသံုးျပဳခြင့္ ျဖတ္ေတာက္ထားေသးသည္။ ယခုျဖတ္ေတာက္မႈသည္ ကမၻာ့အရွည္ၾကာဆံုး အင္တာနက္ျဖတ္ေတာက္မႈႀကီး ျဖစ္သည္။ ၎အျပင္ အစိုးရသည္ ေဒသတြင္းပဋိပကၡမ်ားကို ေရးသားေဖာ္ျပေနေသာ သတင္းေထာက္မ်ားအား ထိန္းသိမ္းမႈမ်ားလည္း ရွိေနသျဖင့္ အရပ္သား ေသေၾကမႈမ်ား၊ လူေနအိမ္ေျခပ်က္စီးမႈသတင္းမ်ားသည္ မြတ္ဆလင္အေရးအခင္းအခ်ိန္က ကဲ့သို႔ က်ယ္က်ယ္ျပန္႔ျပန္႔ ထြက္ေပၚလာႏိုင္ျခင္း မရွိေတာ့ေပ။
အင္တာနက္ပိတ္ဆို႔မႈအား ဖယ္ရွားေပးေရး ေတာင္းဆိုေပးၾကရန္ လန္ဒန္အေျခစိုက္ Burma Campaign UK အဖြဲ႔၏ဒါရိုက္တာ မာ့ခ္ဖာမနာက ႏိုင္ငံတကာအား ထပ္မံေတာင္းဆိုထားသည္။
“အင္တာနက္ပိတ္ဆို႔မႈေၾကာင့္ ခုေတာ့ လူေတြ ပိုဒုကၡေရာက္ဖို႔ျဖစ္ေနၿပီ။ ဗိုင္းရပ္စ္မကူးေအာင္ ဘယ္လိုေနထိုင္ရမယ္ဆိုတဲ့ အေရးပါတဲ့အခ်က္ေတြကို လူေတြက မသိရေတာ့ဘူး။” ဟု သူကဆိုသည္။
မေလးရွားအေျခစိုက္ ေစာင့္ၾကည့္အဖြဲ႔တစ္ခုျဖစ္သည့္ Arakan Information Center ၏အဆိုအရ တိုက္ပြဲျဖစ္ပြားမႈ၊ မိုင္းေပါက္ကြဲမႈ၊ လက္နက္ႀကီးႏွင့္ ေလေၾကာင္းတိုက္ခိုက္မႈမ်ားေၾကာင့္ အရပ္သားေသဆံုးသူဦးေရသည္ မတ္လအတြင္း သိသိသာသာ ျမင့္တက္ခဲ့ေၾကာင္း သိရသည္။ အဖြဲ႔၏ စာရင္းဇယားမ်ားအရဆိုလွ်င္ ေဖာ္ေဖာ္ဝါရီလအတြင္း ေသဆံုးသူ အရပ္သား ၁၈ ဦးႏွင့္ ထိခိုက္ဒဏ္ရာရသူ ၇၁ ဦးရွိခဲ့ေသာ္လည္း မတ္လတြင္ ေသဆံုးသူ ၄၂ ဦး၊ ဒဏ္ရာရသူ ၁၂၆ ဦး၊ ဖမ္းဆီးခံရသူ ၃၆ ဦးႏွင့္ အဆက္အသြယ္မရဘဲ ေပ်ာက္ဆံုးေနသူ ၃၂ ဦးအထိ ရွိလာခဲ့သည္။
ေအေအ အပါအဝင္ ညြန္႔ေပါင္းအုပ္စုက ဧၿပီလ ၁ ရက္ေန႔တြင္ အပစ္အခတ္ရပ္စဲေရးကို တစ္ဘက္သတ္ထုတ္ျပန္ခဲ့သည္။ သို႔ေသာ္လည္း ပဋိပကၡမ်ားမွာ အရွိန္ျမင့္ေနဆဲျဖစ္သလို ႏွစ္ဘက္တိုက္ပြဲမ်ားလည္း ရွိေနဆဲျဖစ္သည္။
အလုပ္လက္မဲ့ျဖစ္ၿပီး ျပန္ဝင္လာေနေသာ ရခိုင္အလုပ္သမား အမ်ားအျပားကို ဦးတည္ၿပီး ရခိုင္တိုင္းရင္းသားမ်ိဳးႏြယ္မ်ား အစည္းအရံုးက ေၾကညာခ်က္တစ္ေစာင္ ထုတ္ျပန္ခဲ့သည္။ ျပန္ဝင္လာသူမ်ားအေနျဖင့္ ယာယီသီးသန္႔ခြဲ ေနထိုင္ေပးၾကရန္၊ ေရာဂါလကၡဏာမ်ား ရွိ မရွိ စစ္ေဆးေပးၾကရန္ အဆိုပါထုတ္ျပန္ခ်က္တြင္ တိုက္တြန္းထားသည္။
ထိုင္းျမန္မာနယ္စပ္တြင္ လူေပါင္းေသာင္းခ်ီရွိေနသည့္ အလုပ္သမားအုပ္စုႀကီးသည္ ျမန္မာျပည္တြင္းသို႔ ျပန္ဝင္လာရန္ရွိေနသည္။ အလုပ္သမားမ်ားအား သီးသန္႔ခြဲေနထိုင္ၾကရန္ အႀကံေပးမႈ ရွိေနေသာ္လည္း ဧရာမလူအုပ္ႀကီးအတြက္ ထိုသတိေပးခ်က္မွာ ဆင္ပါးစပ္ ႏွမ္းပက္သကဲ့သို႔သာ ရွိမည္ျဖစ္သည္။
ေထာက္ပံ့ေရးအကူအညီမ်ား
လူသားခ်င္းစာနာမႈ ေထာက္ပံ့ေရးအကူအညီမ်ား ရရွိေရးသည္ စိုးရိမ္ဖြယ္ရာျဖစ္ေနေၾကာင္း ေလာ္ရာဟိတ္က ေထာက္ျပသည္။
“ရခိုင္မွာက ေထာက္ပံ့ေရးအစီအစဥ္ေတြ ရပ္ဆိုင္းခံထားရတာ ႏွစ္နဲ႔ခ်ီၾကာေနၿပီ။ လူမႈေရးအဖြဲ႔အစည္းက ဝန္ထမ္းေတြ ဆိုရင္လည္း အကူအညီလိုအပ္ေနတဲ့ ေနရာေတြကို အေရာက္သြားဖို႔ အခက္အခဲေတြရွိၾကတယ္။ တိုက္ပြဲေတြေၾကာင့္ ဒုကၡသည္ေတြ တိုးလာေနတဲ့အေနအထားမွာ ဒီလိုပိတ္ပင္မႈေတြက လက္ခံႏိုင္စရာမရွိဘူး။ ကမၻာလံုးခ်ီ ပ်ံ႕ႏွံ႔လာေနတဲ့ ကိုရိုနာအေရးမွာဆိုရင္ေတာ့ ဆိုဖြယ္ရာမရွိေတာ့ဘူး” ဟု သူကဆိုသည္။
ကုလသမဂၢ၏ ရံုးတြင္းေပးပို႔ခ်က္ စာတစ္ေစာင္တြင္ဆိုလွ်င္ ေထာက္ပံ့ေရးပစၥည္းမ်ား ေပးပို႔ရန္သြားသည့္ ဘုတ္မ်ား ပစ္ခတ္ခံရမႈမ်ားရွိေၾကာင္း ေဖာ္ျပထားသည္။ ေထာက္ပံ့ေရးပစၥည္းမ်ား ျဖန္႔ေဝရန္အတြက္ ေထာက္ခံစာမ်ားအပါအဝင္ စာရြက္စာတမ္းမ်ား အမ်ားအျပား လိုအပ္ေၾကာင္းလည္း အဆိုပါစာတြင္ ေဖာ္ျပထားသည္။
ျမန္မာအစိုးရက စစ္ေဘးေရွာင္စခန္းမ်ားအား ပိတ္ရန္ႀကိဳးစားေနမႈေၾကာင့္လည္း အကူအညီေပးေရး အဖြဲ႔အစည္းမ်ားအေနျဖင့္ ေထာက္ပံ့ေရးေဆာင္ရြက္ခ်က္မ်ား အေကာင္အထည္ေဖာ္ရန္ အဆင္မေျပ ျဖစ္ေနရသည္။
ကယ္ဆယ္ေရးဝန္ထမ္းမ်ားအေနျဖင့္ ေရတိုေရရွည္ အစီအမံမ်ား ေရးဆြဲေဆာင္ရြက္ရန္ လိုအပ္သလို ကူညီေထာက္ပံ့ေရးမ်ား ဆက္လက္လုပ္ေဆာင္ႏိုင္ေအာင္ အစိုးရက အကူအညီေပးေစေရး အတြက္ အစိုးရ၏ မူဝါဒမ်ားကိုလည္း တစ္ဘက္တစ္လမ္းက ေထာက္ပံ့ႏိုင္ရန္ လိုအပ္သည္ဟု ပညာရွင္မ်ားက ေျပာၾကသည္။
စခန္းမ်ားရွိ အေျခအေန
“တစ္ကမၻာလံုးကူးစက္ေနတဲ့ ကိုရိုနာဗိုင္းရပ္စ္အေရးကို စခန္းကလူေတြလည္း သေဘာေပါက္ၾကပါတယ္။ ျမန္မာႏိုင္ငံမွာလည္း ကူးစက္ခံထားရသူ ၄၀ ေက်ာ္ရွိေနၿပီ။ (ဧၿပီ ၁၂ ရက္အထိ အစိုးရ တရားဝင္ထုတ္ျပန္ထားေသာ အေရအတြက္မွာ ၃၈ ဦးျဖစ္သည္။) လူေတြလည္း ေၾကာက္ေနၾကတယ္။ ဒါေပမဲ့ ျပႆနာက စခန္းေတြမွာ ႀကိဳတင္ျပင္ဆင္မႈေတြ မရွိေသးတာပဲ။” ဟု မြတ္ဆလင္ ဘာသာျပန္တစ္ဦးက ဆိုသည္။
က်န္းမာေရးႏွင့္ အားကစားဝန္ႀကီးဌာနက လူစုလူေဝးမျပဳလုပ္ရန္ အႀကံျပဳထားေသာ္လည္း စခန္းတြင္ ရိကၡာေဝသည့္ စနစ္ေၾကာင့္ လူစုလူေဝးရွိေနဆဲျဖစ္ေၾကာင္း သူကဆိုသည္။
“ဗိုင္းရပ္စ္က ကူးစက္ဖို႔ အရမ္းလြယ္ကူတယ္ဆိုေတာ့ ဒီကိစၥက ေတာ္ေတာ္အေရးႀကီးတယ္” ဟု သူကဆိုသည္။
“ဗိုင္းရပ္စ္ကာကြယ္ေရး ေဆာင္ရြက္ခ်က္ဆိုလို႔ အန္ဂ်ီအိုေတြေပးတဲ့ လက္ကမ္းစာေစာင္ေလာက္ပဲ ရွိတယ္၊ သီးခန္႔ခြဲထားဖို႔ေနရာေတြလည္း ကြ်န္ေတာ္သိသေလာက္ေတာ့ မရွိပါဘူး” ဟု သူက ထပ္ေလာင္းေျပာဆိုသည္။
ႏိုင္ငံတကာ အန္ဂ်ီအိုအဖြဲ႔အစည္းမ်ားက ေစာင့္ၾကည့္လူနာမ်ားအား သီးသန္႔ခြဲထားေရးအတြက္ လုပ္ေဆာင္ရန္ အစီအစဥ္မ်ား ရခိုင္ျပည္နယ္အစိုးရထံတင္ျပထားေသာ္လည္း ယခုေဆာင္းပါးေရးေသာအခ်ိန္အထိ အစိုးရထံမွ အတည္ျပဳခ်က္ မရေသးေၾကာင္း အန္ဂ်ီအိုသတင္းရင္းျမစ္မ်ားထံမွ သိရသည္။ သို႔ေသာ္လည္း အစိုးရသည္ ရခိုင္ ၁၇ ၿမိဳ႕နယ္အသီးသီး၌ လူ ၅၀ စာ သီးသန္႔ခြဲထားႏိုင္ေသာ အစီအစဥ္မ်ား အေကာင္အထည္ေဖာ္ရန္ ရွိေနေၾကာင္း ျပည္တြင္းမီဒီယာတစ္ခု၏ သတင္းေပးပို႔ခ်က္အရ သိရသည္။
အန္ဂ်ီအိုအဖြဲ႔အစည္းမ်ား သြားလာခြင့္ရွိသည့္ စခန္းမ်ားႏွင့္ ေက်းရြာမ်ားတြင္ WASH အဖြဲ႔အစည္းက ေဆာင္ရြက္ေနေသာ က်န္းမာေရး အသိပညာေပး အစီအစဥ္မ်ားရွိေသာ္လည္း အခက္အခဲမ်ားမွာ ရွိေနဆဲျဖစ္သည္။
“ေက်ာက္ေတာ္က တစ္ခ်ိဳ႕ေနရာေတြမွာဆိုရင္ ေရကို ဂါလံပံုးေတြနဲ႔ သယ္ယူသံုးစြဲေနရတာ။ ဆပ္ျပာရွိတယ္ဆိုဦး၊ လက္ေဆးဖို႔ေရမရွိဘူး” ဟု အမည္မေဖာ္လိုသည့္ အန္ဂ်ီအိုဝန္ထမ္းတစ္ဦးက ေျပာၾကားသည္။
ခရီးသြားခြင့္ ပိတ္ပင္ထားမႈေၾကာင့္ ႏိုင္ငံတကာအဖြဲ႔အစည္းမ်ား မသြားေရာက္ႏိုင္သည့္ ေနရာမ်ားသို႔ သြားေရာက္ကူညီေပးရန္ ေစတနာ့ဝန္ထမ္းမ်ားအား အရပ္ဘက္အဖြဲ႔အစည္းမ်ားက စည္းရံုးေဆာ္ၾသမႈမ်ား ရွိသည္။ သို႔ေသာ္လည္း ျပင္းထန္ေနဆဲတိုက္ပြဲမ်ားႏွင့္အတူ အရပ္သားမ်ားသည္လည္း ရကၡိဳင့္တပ္ေတာ္ ေအေအႏွင့္ ပတ္သက္သည္ဟု စြပ္စြဲဖမ္းဆီးခံရမႈမ်ား ရွိေနသျဖင့္ ေစတနာ့ဝန္ထမ္းမ်ားအတြက္လည္း အႏၱရာယ္မကင္းေသာ အေျခအေနျဖစ္သည္။
ႀကိဳတင္ျပင္ဆင္မႈ ေႏွးေကြး၊ အဆိုးဆံုးအေနအထား တြက္ခ်က္မႈမရွိ
ရခိုင္ရွိ စစ္ေဘးေရွာင္စခန္းမ်ားတြင္ ခိုလႈံသူမ်ား ျပည့္က်ပ္ေနသည့္ေနရာမ်ား၊ ညံ့ဖ်င္းသည့္ သန္႔ရွင္းေရးစနစ္မ်ားက ေရာဂါမ်ား ကူးစက္မႈ ပိုမ်ားေအာင္ ဖန္တီးေနသကဲ့သို႔ရွိသည္။ ေလ့လာခ်က္တစ္ခုအရဆိုလွ်င္ မြတ္ဆလင္စခန္းမ်ားတြင္ တီဘီေရာဂါျဖစ္ပြားမႈသည္ အနီးအနားရွိေက်းရြာမ်ားတြင္ ျဖစ္ပြားမႈထက္ ကိုးဆ ပိုမ်ားေၾကာင္း ေတြ႔ရသည္။
ရခိုင္ျပည္နယ္ရွိ ၿမိဳ႕နယ္တစ္ခ်ိဳ႕တြင္ ဆိုလွ်င္ လူဦးေရ ၈၃၀၀၀ လွ်င္ ဆရာဝန္တစ္ဦးက်သာ ထားေပးႏိုင္သည့္ အေျခအေနရွိသည္။ ႏိုင္ငံေတာ္၏ ယိုင္နဲ႔နဲ႔က်န္းမာေရးစနစ္သည္ ကူးစက္မႈအျပင္းထန္ဆံုး ျဖစ္ပြားလာႏိုင္သည့္ အေျခအေနတြင္ မည္ကဲ့သို႔ ေတြ႔ႀကံဳရမည္ ဆိုသည့္အေပၚတြင္လည္း ေမးခြန္းမ်ား ထြက္ေပၚလ်က္ရွိသည္။
ရန္ကုန္အေျခစိုက္ Frontier သတင္းဌာန၏ ေဖာ္ျပခ်က္အရဆိုလွ်င္ ျမန္မာတစ္ႏိုင္ငံလံုးတြင္ အသက္ရွဴအကူကိရိယာ (Ventilators) အလံုး ၂၀၀ ေအာက္သာရွိသည္ဟု ဆိုသည္။ ရခိုင္ျပည္နယ္တြင္ အႀကီးဆံုး ျပည္သူ႔ေဆးရံုျဖစ္သည့္ စစ္ေတြေဆးရံုႀကီးတြင္ ခုတင္ ၅၀၀ သာဆံ့ၿပီး ဝန္ထမ္းအင္အားလည္း အလံုအေလာက္မရွိေပ။
၂၀၁၈ ခုႏွစ္တြင္ စစ္ေတြေဆးရံုႀကီး၌ တက္ေရာက္ကုသေသာ လူနာ ၁၀၀ လွ်င္ ေသဆံုးသူ ၄ ဦးႏႈန္းရွိေၾကာင္း အစိုးရအရာရွိမ်ားက ေျပာၾကားသည္။ မြတ္ဆလင္မ်ားအတြက္ ဆိုလွ်င္မူ စစ္ေတြေဆးရံုႀကီးသို႔ တက္ေရာက္ကုသခြင့္ ရရွိရန္အတြက္ လိုအပ္သည့္ စည္းကမ္းသတ္မွတ္ခ်က္ အမ်ားအျပားရွိၿပီး ထိုစည္းကမ္းမ်ားကို ေက်ာ္ျဖတ္ရန္မွာ မလြယ္ကူလွေပ။
ကုလသမဂၢသည္ ျမန္မာႏိုင္ငံ အမ်ိဳးသားက်န္းမာေရးႏွင့္ ဓာတ္ခြဲမႈဆိုင္ရာဌာနသို႔ COVID -19 စစ္ေဆးမႈ ၅၀၀၀၀ အကူအညီေပးရန္ စီစဥ္လ်က္ရွိသည္။ ျမန္မာႏိုင္ငံတြင္ COVID-19 စစ္ေဆးမႈျပဳလုပ္ႏိုင္ေသာ ဓာတ္ခြဲခန္းမွာ တစ္ခုသာရွိသည္။ က်န္းမာေရးႏွင့္အားကစား ဝန္ႀကီးဌာနက စစ္ေဆးမႈမ်ားျပဳလုပ္ကာ ေၾကညာခ်က္မ်ား ထုတ္ျပန္ေနျခင္းျဖစ္သည္။
လူမႈကူညီေရး ဝန္ထမ္းတစ္ဦးကမူ အသင့္အေနအထား ရွိေနရန္မွာ အေရးပါေသာ္လည္း အမွန္တကယ္ ျဖစ္လာလွ်င္ ရင္ဆိုင္ရန္ စီစဥ္ထားျခင္းမရွိေၾကာင္း ညည္းတြားေျပာဆိုသည္။
ေစာသႏၱာေအး
(DEVEX.COM တြင္ေဖာ္ျပထားသည့္ In Myanmar's Rakhine state, conflict and internet blackout mar COVID-19 response ကို ဆီေလွ်ာ္ေအာင္ ေကာက္ႏုတ္ျပန္ဆိုပါသည္။)
