ဓာတ္ပံု - AFP

DMG ၊ ဩဂုတ္ ၃
ေမမိုးဘာသာျပန္သည္။

ကာကြယ္ေဆးထိုးႏွံမႈႏႈန္း ျမင့္လာၿပီး နယ္စပ္မ်ားတြင္ ကန႔္သတ္ခ်က္မ်ား တိုးျမႇင့္လာျခင္း အေပၚ  စိတ္ရွည္သည္းခံႏိုင္မႈမရွိေတာ့သည့္ ျပည္သူမ်ားေၾကာင့္ ကမာၻတစ္ဝန္းရွိ အစိုးရမ်ားသည္ ကပ္ေဘးထိန္းခ်ဳပ္ေရး ကန႔္သတ္မႈမ်ားကို ေျဖေလွ်ာ့ေပးရန္ ဖိအားမ်ားႏွင့္ ရင္ဆိုင္ေနရခ်ိန္၌ စိန္ေခၚမႈအသစ္မ်ားမွာလည္း အထင္အရွား ေပၚေပါက္လာရသည္။

လတ္တေလာကာလတြင္ ကုန္က်စရိတ္အမ်ားဆုံးျဖစ္သလို စိုးရိမ္စရာလည္းေကာင္းသည့္ စိန္ေခၚမႈတစ္ရပ္မွာ “နာတာရွည္ကိုဗစ္” ကူးစက္မႈ လႈိင္းလုံးတစ္ခု ျဖစ္ႏိုင္သည္။

နာတာရွည္ကိုဗစ္ (Long Covid) သည္ ေရာဂါ၏ စိုးရိမ္ဖြယ္ရာ ေနာက္ဆက္တြဲတစ္ခုအျဖစ္ ဆက္ျဖစ္သည့္ အျပင္းအထန္ဖ်ားနာမႈ ျဖစ္သည္။ ေရာဂါလကၡဏာမ်ားတြင္ အလြန္အမင္း ေမာပန္းႏြမ္းနယ္မႈ၊ ႂကြက္သားမ်ားနာက်င္ ကိုက္ခဲမႈ၊ ေရာဂါကို တိုက္ထုတ္ရာတြင္ အားစိုက္ႀကိဳးပမ္းရမႈမ်ားေၾကာင့္ စိတ္ဓာတ္က်ဆင္းျခင္းႏွင့္ အာ႐ုံစူးစိုက္ရ ခက္ခဲမႈတို႔ ပါဝင္သည္။

ထို႔ေၾကာင့္ အသက္မ်ားကို ကယ္တင္ေရး ပထမဦးစားေပးအျဖစ္ ထားသကဲ့သို႔ ဘဝေနထိုင္မႈ အရည္အေသြးကို အကာအကြယ္ေပးေရးဘက္သို႔ ေျပာင္းလဲၿပီးအာ႐ုံစိုက္ရန္ လိုအပ္ေနသည္။

ယူေကတြင္ နာတာရွည္ကိုဗစ္ေရာဂါ ခံစားရသူ ႏွစ္သန္းခန႔္ရွိေၾကာင္း သတင္းထုတ္ ျပန္ထားသည္။ လူဦးေရ ၃၈၅,၀၀၀ ခန႔္မွာ ေရာဂါလကၡဏာမ်ားကို တစ္ႏွစ္ သို႔မဟုတ္ တစ္ႏွစ္ထက္ပို၍ ခံစားခဲ့ရသည္။

ယူေကတြင္ ကူးစက္မႈမ်ား ျမင့္တက္လာႏိုင္ၿပီး အထူးသျဖင့္ လူငယ္မ်ားႏွင့္ ကာကြယ္ေဆး မထိုးထားသည့္သူမ်ားတြင္ ကူးစက္မႈမ်ား ပိုမ်ားႏိုင္သည္ဟု ကြၽမ္းက်င္သူမ်ား သတိေပးေနသည့္ၾကားမွ ႏိုင္ငံ၏ “လြတ္လပ္ေရးေန႔”ဟု ဆိုၾကသည့္ ဇူလိုင္ ၁၉ ရက္ေန႔ကို ဆက္လက္က်င္းပခဲ့သည္။ လတ္တေလာ ကိုဗစ္ကူးစက္မႈလႈိင္း အတြင္း နာတာရွည္ကိုဗစ္ ခံစားရသူဦးေရ ၅၀၀,၀၀၀ အထိ ထပ္မံတိုးပြားခဲ့ေၾကာင္း ခန႔္မွန္းထားသည္။

ထိုအေရအတြက္သည္ ယူေကတြင္ ဗိုင္းရပ္စ္ေၾကာင့္ ေသဆုံးခဲ့ရသည့္ လူဦးေရ ၁၅၀,၀၀၀ ထက္ မ်ားစြာသာလြန္ေနသည္။ ယင္းႏွင့္ဆက္စပ္ေနသည့္ ကုန္က်မႈမ်ား မွာလည္း သိသာႏိုင္သည္။

နာတာရွည္ကိုဗစ္ကို တန္ဖိုးျဖတ္ၾကည့္ျခင္း

နာတာရွည္ကိုဗစ္ေၾကာင့္ ထိခိုက္ရသည့္ လူမႈေရးဆိုင္ရာ ထိခိုက္နစ္နာမႈမ်ားကို ေလွ်ာ့တြက္၍ မရေပ။ ဥပမာျပရလွ်င္- အသက္အ႐ြယ္ႀကီးသူတစ္ဦးသည္ ေနာက္ ထပ္ငါးႏွစ္ခန႔္ က်န္းမာစြာအျပည့္အဝ အသက္ရွင္ေကာင္းရွင္ႏိုင္သည့္ အေျခအေန ရွိလ်က္ႏွင့္ ကိုဗစ္-၁၉ ေရာဂါျဖင့္ ကြယ္လြန္ခဲ့ရသည့္ အခါမ်ိဳးတြင္ ျဖစ္သည္။ က်န္းမာေရးဆိုင္ရာ စီးပြားေရးပညာရွင္တစ္ဦးဆိုလွ်င္မူ ထိုသို႔ေစာစီးစြာ ေသဆုံးရျခင္းသည္ “အရည္အေသြးျပည့္မီစြာ ေနထိုင္ႏိုင္သည့္ ဘဝသက္တမ္း” ငါးႏွစ္တာ (QALYs) ကို လူ႔အဖြဲ႕အစည္းဘက္က ေပးဆပ္လိုက္ရျခင္း ျဖစ္သည္ဟု ေျပာေကာင္းေျပာမည္ ျဖစ္သည္။

ကပ္ေရာဂါဆိုင္ရာ သင့္ေလ်ာ္သည့္ကာကြယ္မႈမ်ားကို စဥ္းစားဆုံးျဖတ္သည့္အခါ လူ႔အသက္ကို ကယ္ဆယ္ရာတြင္ ကုန္က်သည့္စရိတ္ႏွင့္ ခ်ိန္ဆၿပီး ေငြေၾကးတန္ဖိုးတစ္ခုအျဖစ္ အမ်ားအားျဖင့္ ေဖာ္ျပၾကျခင္း ျဖစ္သည္။

လူငယ္တစ္ဦး ကိုဗစ္-၁၉ ကူးစက္ခံရၿပီး အသက္မေသဆုံးဘဲ ဆယ္ႏွစ္ၾကာမွ် ကိုဗစ္ေနာက္ဆက္တြဲ ေရာဂါကို ခံစားရသည့္ျဖစ္စဥ္မ်ိဳးႏွင့္ ႏႈိင္းယွဥ္ပါက ထိုသူတို႔၏ ခန႔္မွန္းထားသည့္ ဘဝအရည္အေသြးမွာ လည္း ေနမေကာင္းျဖစ္ခ်ိန္တြင္ ထက္ဝက္တိတိ က်ဆင္းခဲ့ၿပီျဖစ္သည္။

လူငယ္မ်ားတြင္လည္း အရည္အေသြးျပည့္ဝစြာ ေနထိုင္ႏိုင္သည္ဟူ၍ ေယဘူယ် ခန႔္မွန္းထားသည့္ ငါးႏွစ္တာ ဘဝေနထိုင္မႈစနစ္မွာ ေပ်ာက္ဆုံးသြားမည္ျဖစ္ၿပီး အသက္ႀကီးသူတစ္ဦး ေသဆုံးခဲ့သည့္ ျဖစ္စဥ္ႏွင့္ လူမႈေရး ဆိုင္ရာေပးဆပ္ရမႈခ်င္း တူေနသည္။

ကြၽႏ္ုပ္တို႔အေနျဖင့္ ကပ္ေရာဂါေၾကာင့္ လူမေသဆုံးႏိုင္ေတာ့ေလာက္သည့္ အေျခအေနေၾကာင့္ ကန႔္သတ္ခ်က္မ်ားကို ေျဖေလွ်ာ့ေပးမည္ဆိုပါက နာတာရွည္ကိုဗစ္ေၾကာင့္ ေပၚေပါက္လာရသည့္ လူမႈေရးဆိုင္ရာ အလားတူ ျပင္းထန္သည့္ ထိခိုက္နစ္နာမႈမ်ားႏွင့္ ရင္ဆိုင္ရႏိုင္သည္ဟူသည့္ အဓိပၸာယ္ ျဖစ္သည္။

နာတာရွည္ကိုဗစ္ေရာဂါသည္ ကိုဗစ္ေၾကာင့္ ေသဆုံးမႈထက္ပိုၿပီး အျဖစ္မ်ားမည္ဆိုပါက ခံစားရမႈသည္ ကာလရွည္ၾကာကာ ကုန္က်စရိတ္မ်ားလည္း ပိုမို ျမင့္တက္လာဖြယ္ရွိေၾကာင္း လတ္တေလာ အခ်က္အလက္မ်ားတြင္ အခိုင္အမာေတြ႕ရွိထားသည္။ နာတာရွည္ကိုဗစ္ေဝဒနာ ခံစားရသူမ်ားသည္ အားအင္ယုတ္ေလ်ာ့ျခင္း၊ နာက်င္ျခင္းတို႔ကို ႏွစ္ရွည္ခံရၿပီး သက္တမ္းတိုႏိုင္သည့္ အေျခအေနႏွင့္လည္း ႀကဳံေတြ႕ရမည္ဆိုပါက ကုန္က်စရိတ္လည္း ထပ္တိုးေစႏိုင္သည္။

ယူေကတြင္ နာတာရွည္ကိုဗစ္ဒဏ္ ခံရမႈေၾကာင့္ စီးပြားေရးဆိုင္ရာ ကုန္က်စရိတ္မ်ားသည္ ကိုဗစ္ႏွင့္ ဆက္စပ္သည့္ ေသဆုံးမႈေၾကာင့္ ကုန္က်စရိတ္၏ ထက္ဝက္နီးပါး ကုန္က်ႏိုင္ေၾကာင္း ပထမအႀကိမ္ အၾကမ္းဖ်ဥ္း ခန႔္မွန္းတြက္ခ်က္မႈအရ အႀကံျပဳ ခ်က္ထုတ္ျပန္ထားသည္။

သို႔ေစကာမူ ငယ္႐ြယ္သူမ်ား ကိုဗစ္ဒဏ္ေၾကာင့္ က်န္းမာေရးခ်ိဳ႕ယြင္းလာရမႈအတြက္ လူမႈေရးဆိုင္ရာ ထိခိုက္နစ္နာရျခင္းသည္ ကိုဗစ္ေၾကာင့္ ေသအံ့ဆဲဆဲ ျဖစ္သည့္ လူမ်ားထက္ မ်ားစြာပိုေနၿပီး ကပ္ေရာဂါေၾကာင့္ ကာလရွည္ၾကာ ကုန္က်မႈမ်ားသည္ အခ်ိဳးမမွ်တစြာ မႏိုင္မနင္းဝန္ထုတ္ဝန္ပိုး ထမ္းထားရသကဲ့သို႔ ျဖစ္ေနသည္။

နာတာရွည္ေမာပန္းႏြမ္းနယ္မႈ ေရာဂါလကၡဏာႏွင့္ ႏႈိင္းယွဥ္ခ်က္

နာတာရွည္ကိုဗစ္ေရာဂါခံစားရမႈတြင္ ME (Myalgic Encephalomyelitis) ဟု တစ္ခါတရံေခၚသည့္ နာတာရွည္ ေမာပန္းႏြမ္းနယ္မႈ ေရာဂါလကၡဏာ(CFS) မ်ိဳး ခံစားရတတ္သည္။ ေရာဂါလကၡဏာ ႏွစ္မ်ိဳးလုံးသည္ ဗိုင္းရပ္စ္ေနာက္ဆက္တြဲ ေမာပန္း ႏြမ္းနယ္သည့္ လကၡဏာပုံစံမ်ိဳးျဖစ္သည္။ CFS သည္ အလြန္အမင္း အားအင္ ကုန္ခန္းမႈကို ခံစားရၿပီး ႏွစ္ေပါင္းမ်ားစြာ သို႔မဟုတ္ အခ်ိဳ႕တြင္ ဆယ္စုႏွစ္မ်ားစြာ ပင္ခ်ီ၍ ပုံမွန္ဘဝမ်ားကို ျပန္လည္ေရာက္ရွိရန္ မျဖစ္ႏိုင္ေတာ့ေပ။

မိမိတို႔အေနျဖင့္ နာတာရွည္ သို႔မဟုတ္ ျပင္းထန္ နာတာရွည္ကိုဗစ္ခံစားရႏိုင္မႈရွိ မရွိ တိုင္းတာႏိုင္မည့္ ေရရွည္အခ်က္အလက္မ်ား မရွိသျဖင့္ CFS ကဲ့သို႔ ေရာဂါလကၡ ဏာခံစားရၿပီး ႏွစ္ရွည္လမ်ား ေနထိုင္သြား ရႏိုင္သည္ကိုလည္း သတိျပဳသင့္သည္။

ထို႔အျပင္ ကိုဗစ္ေနာက္ဆက္တြဲ ခံစားရမႈသည္ ႏွလုံးႏွင့္အဆုတ္ကဲ့သို႔ အဓိက အဂၤါမ်ားပ်က္စီးျခင္း အပါအဝင္ တိုင္းတာတြက္ခ်က္ႏိုင္သည့္ နည္းလမ္းမ်ားစြာျဖင့္ ခႏၶာကိုယ္တြင္းအဂၤါမ်ားစြာကို ထိခိုက္ပ်က္စီး ေစသည္ကို ေတြ႕ရေၾကာင္း အစီရင္ခံစာမ်ားတြင္ ေတြ႕ရသည္။

အက်ိဳးဆက္အားျဖင့္ နာတာရွည္ကိုဗစ္ ခံစားရမႈသည္ ခ်က္ခ်င္းအသက္ မဆုံးရႈံးခဲ့လွ်င္ေတာင္ လူ႔သက္တမ္းကို တိုေစႏိုင္သည္။ အသိအမွတ္ျပဳထားသည့္ တိုင္းတာသတ္မွတ္ခ်က္မ်ား တိက်စြာမရွိသည့္ေရာဂါျဖစ္သည့္ လူနာမ်ားကို ေသခ်ာ အေလးထားကုသ ေပးရသည့္ စိတ္ရႈပ္ေထြးစရာ CFS ႏွင့္ အဓိက ကြာျခားသည္။

ဘဝအရည္အေသြးကို အကာအကြယ္ေပးျခင္း

မိမိအေနျဖင့္ ေျပာရမည္ဆိုလွ်င္ စာေရးသူသည္ CFS ကို ၁၁ ႏွစ္ၾကာမွ် ခံစားရၿပီး ၂၀၀၄ ခုႏွစ္တြင္ ျပန္လည္ ေကာင္းမြန္လာသူ ျဖစ္သည္။  ၁၉၉၃ ခုႏွစ္တြင္ တုပ္ေကြးကဲ့သို႔ေသာ ဖ်ားနာမႈ တစ္မ်ိဳးခံစားရၿပီးေနာက္ ေနာက္ဆက္တြဲအျဖစ္ မည္သည့္ ရွင္းလင္းခ်က္ သို႔မဟုတ္ ကုသမႈမ်ားကိုမွ လက္မခံသည့္ ေရာဂါလကၡဏာ အစုတစ္စုအျဖစ္ စတင္ခံစားရျခင္းျဖစ္သည္။

ကြၽန္ေတာ္ ျပန္လည္နာလန္ထူလာရန္အတြက္  အလုပ္မလုပ္ႏိုင္ေတာ့သည့္ ႏွစ္ကာလမ်ားအတြင္း မိသားစုႏွင့္ သူငယ္ခ်င္းမ်ား၏ ျပဳစုမႈ၊ အားေပးမႈမ်ားႏွင့္အတူ စိတ္ရွည္ သည္းခံႏိုင္မႈႏွင့္ ပုံမွန္ဘဝတစ္ခုကို ဦးေဆာင္ႏိုင္မည့္ အရည္အေသြးကို ျပန္လည္တည္ေဆာက္ရန္ စိတ္အားထက္သန္မႈ တို႔လိုအပ္ခဲ့သည္။

ေရာဂါဒဏ္ေၾကာင့္ ပုဂၢိဳလ္ေရး၊ လူမႈေရးႏွင့္ အသက္ေမြးဝမ္းေက်ာင္း လုပ္ငန္း ဆိုင္ရာ ေပးဆပ္ရမႈမ်ားႀကီးမားစြာ ႀကဳံေတြ႕ခဲ့ရသည္။ ကြၽန္ေတာ္သည္ ေန႔စဥ္ပုံမွန္ဘဝ၊ ေပါင္းသင္း ဆက္ဆံေရးႏွင့္ အလုပ္အေပၚ တာဝန္ယူႏိုင္မႈတို႔ကို ဆက္လက္ထိန္းသိမ္းရန္ မစြမ္းႏိုင္ခဲ့ေပ။ မည္သည့္အခ်ိန္မွ အဆုံးသတ္ေတာ့မည္မွန္း မသိသည့္ ပုံမွန္လိုလို ဖ်ားနာေနသည့္ က်န္းမာေရးအေျခအေနသည္ အႀကီး အက်ယ္စိတ္ရႈပ္ေစၿပီး စိတ္မခ်မ္းေျမ့စရာပင္ ျဖစ္သည္။

ကြၽန္ေတာ္ေနမေကာင္းျဖစ္ခဲ့သည္ကို ဆရာဝန္မ်ား ယုံၾကည္သည္ျဖစ္ေစ မယုံၾကည္သည္ျဖစ္ေစ ကြၽန္ေတာ့္အတြက္ မည္သို႔မွ မထူးခဲ့ေပ။ သက္သာေအာင္လည္း မည္သည့္နည္းလမ္းမွလည္း အေျဖ မရွာႏိုင္ခဲ့ေပ။

CFS ကဲ့သို႔ပင္ နာတာရွည္ကိုဗစ္သည္ မေပါ့ဆသင့္သည့္ အေရးႀကီးအေျခအေန တစ္ရပ္ျဖစ္သည္။ ေသႏိုင္ေလာက္သည္အထိ မျဖစ္ခဲ့လွ်င္ပင္ ကူးစက္ခံရသူ၏ ဘဝအရည္အေသြးကို ျပင္းျပင္းထန္ထန္ ထိခိုက္ေစႏိုင္သည္။ သို႔အတြက္ေၾကာင့္ မူဝါဒခ်မွတ္သူမ်ားသည္ ကပ္ေရာဂါဆိုင္ရာ တားျမစ္ကန႔္သတ္ခ်က္ မ်ားကိုမည္သည့္အခ်ိန္၊ မည္သို႔မည္ပုံေျဖေလွ်ာ့မည္ကို စဥ္းစားသည့္အခါ နာတာရွည္ကိုဗစ္ေၾကာင့္ လူမႈေရးဆိုင္ရာ ထိခိုက္ဆုံးရႈံးမႈမ်ားကို ထည့္သြင္းစဥ္းစားရန္ လိုအပ္သည္။

ကပ္ေရာဂါဆိုင္ရာ တုန႔္ျပန္ခ်က္သည္ အသက္မ်ားကို ကယ္ဆယ္ရာေရာက္ၿပီး ဘဝအရည္အေသြးကိုပါ ကာကြယ္ေပးရန္ ပိုမိုလိုအပ္ေနသည္။ မိမိတို႔အေနျဖင့္ နာတာရွည္ကိုဗစ္အႏၲရာယ္ ကင္းလြတ္ေရးအတြက္ အေလးအနက္ထား ႀကိဳးပမ္းရန္ လိုအပ္ေနၿပီ ျဖစ္သည္။

မွတ္ခ်က္ ။   ။ စာေရးသူ Richard Meade သည္ Auckland University of Technology ၏ လူမႈေရးသိပၸံႏွင့္ ျပည္သူ႔ေရးရာ မူဝါဒဌာန၊ စီးပြားေရးပညာ သုေတသီအဖြဲ႕ဝင္တစ္ဦး ျဖစ္သည္။

ေမမိုး
Richard Meade ၏ “Long Covid and the price governments will pay” ကို ျမန္မာျပန္ဆိုပါသည္။

Author: Admin